صبحي الصالح ( مترجم : محمد مجتهد شبسترى )

157

مباحث في علوم القرآن ( پژوهشهائى درباره قرآن و وحى ) ( فارسى )

راه به صحت اين مطلب خبر داده‌اند و تنها آنچه را كه به تواتر نرسيده بود حذف نموده‌اند 7 » . عبارت « احرف » - جمع حرف - كه در حديث وارد شده مىتواند معانى مختلف داشته باشد ، گاهى به معناى « قرائت » به كار برده مىشود چنان كه ابن الجرزى آن را در اين معنى به كار برده و مىگويد : « اهالى شام قرآن را با حرف ابن عامر مىخواندند » 8 و گاهى « معنا و جهت » از آن منظور مىشود 9 چنان كه « ابو جعفر محمد بن سعدان النحوى » 10 بدان معتقد است . در هر حال اين قول كه منظور از حروف ، قرائت‌ها مىباشد - همانطور كه از « خليل بن احمد » اين نظر نقل شده - بدون شك ضعيفترين اقوال است 11 ، خصوصا اگر منظور همان قرائت‌هاى هفتگانه معروف باشد 12 . بنابر اين علماء در تعيين اينكه منظور از « احرف » در حديث نبوى چيست اختلاف نظر دارند ، اين اختلاف نظر موجب اقوال گوناگون گرديده ، تا آنجا كه پاره‌اى معتقد شده‌اند آنچه از طرف خداى متعال نازل شده سى و پنج وجه دارد 13 و بعضى گفته‌اند چهل وجه 14 . بيشتر اين اقوال نه دليل نقلى صحيحى دارد و نه از منطق سليم برخوردار است . منشأ اين خطاها نيز اينست كه اين افراد ميخواهند با قطع و جزم معناى واقعى « احرف » را تعيين كنند در حالى كه همانطور كه « ابن عربى » گفته « در تعيين معناى اين كلمه هيچ نص و اثرى وارد نشده و هر چه از آراء مختلف بيان گرديده از جانب خود مردم بوده است 15 » . يك سئوال مهم كه در اين باب قهرا براى علما مطرح شده اينست كه آيا عدد هفت در اين حديث واقعا بيانگر حصر است يا هدف بيان جواز توسعه در كيفيت قرائت بوده و حصر منظور نگرديده است ؟ كسانى كه حصر را بعيد ميدانند حق ظواهر اين نصوص را كه تا حد تواتر رسيده بدرستى اداء نميكنند . عدد هفت در همهء اين نصوص وارد شده و نميشود گفت كه معناى اين عدد منظور نبوده خصوصا كه اين حديث مستقيما به وحى و طريقه نزول آن